Darende'de yaşayan 80 yaşındaki emekli terzi, doğadan topladığı üzerlikleri geleneksel yöntemlerle işleyerek ailesinden aldığı kültürel mirası korumaya devam ediyor. Hasan Gazi Ağacalar, Zaviye Mahallesi’nde yaşamına devam ederken, annesi, babası ve dedelerinden edindiği üzerlik geleneğini sürdürme çabası içinde. Terzilik mesleğinden emekli olduktan sonra, göz sağlığıyla ilgili sorunlar nedeniyle iş hayatına son vermek zorunda kalan Ağacalar, son dört beş yıldır üzerlik hazırlama işine yönelmiş durumda.
Üzerlik Hazırlama Süreci
Hasan Gazi Ağacalar, üzerlik bitkilerini toplarken belirli bir sayıyla ilerlemeye dikkat ettiğini belirtiyor. Üzerlikleri gelişigüzel dizmek yerine, sayıya ve düzene göre dizdiğini vurgulayarak, “Üzerlik sayıyla oluyor. Beşer, altışar devam ediyor; dörder, üçer kademe kademe düşerek yapılıyor. Öyle kafadan değil” diyor. Ağaç, iplik, iğne, kumaş parçaları ve üzerlik kullanarak tamamen el emeği ile hazırladığı bu bitkileri, titizlikle işlemekte. Her aşamada dikkatli bir çalışma sergileyen Ağacalar, bu geleneğin yalnızca bir meslek değil, aynı zamanda bir yaşam biçimi haline geldiğini ifade ediyor.
Toplama Aşaması
Ağacalar, üzerlikleri sabahın erken saatlerinde, genellikle sabah namazından sonra topladığını belirtiyor. Bitkinin en çok mezarlıklarda yetiştiğini gözlemlediğini aktaran Ağacalar, bu konuda özellikle dikkatli olduğunu dile getiriyor. “Bunlar sadece mezarlıkta biter. Ne bahçede ne de dağda biter. Sabah namazından sonra gidip topluyorum. Güneş değmeden getirip burada diziyorum” diyor. Bitkinin doğru zamanda toplanmasının önemine dikkat çeken Ağacalar, zamanı geçtikten sonra üzerliklerin kuruduğunu ve bunun sonrasında işlenemeyeceğini vurguluyor. “Yaşken biraz kokusu var ama kuruyunca kokusu kalmıyor. Evimin bir odası neredeyse atölye oldu” şeklinde ifade ediyor.
Geleneğin Sürekliliği
Üzerlik geleneğinin Zaviye Mahallesi’nde uzun bir süredir sürdürüldüğünü ve bu geleneğin geçmişten günümüze aktarıldığını belirten Ağacalar, “Mahallemizin bütün evlerinde asılıdır. Nazar için kullanılır. Biz de annemizden, babamızdan ve dedelerimizden öğrendik. Eskiden her evde vardı” diyor. Bununla birleşen bir başka önemli nokta da, şehrin dışından gelen talepler. Ağacalar’ın hazırladığı üzerlikler, Ankara, İstanbul ve İzmir gibi büyük şehirlerden talep görüyor. Özellikle ilçeyi ziyaret eden turistlerin bu ürünleri satın alması, geleneğin yayılmasına katkı sağlıyor.
İşin Maddi Olmayan Boyutu
Hasan Gazi Ağacalar, üstlendiği bu geleneği bir gelir kapısı olarak değil, kültürel mirası yaşatmak adına sürdürdüğünü açıkça belirtiyor. “Para için değil, kültürümüz yaşasın diye yapıyorum. Emekliyim, vaktimi değerlendirmek için uğraşıyorum. Bundan zevk alıyorum. Kültürümüzün ömür boyu devam etmesini istiyorum” ifadelerini kullanıyor. Yani durum, sadece bir iş olmanın ötesinde, geçmişle günümüz arasında köprü vazifesi görebilecek bir çaba olarak ortaya çıkmakta.
Üzerlik Bitkisinin Anlamı
Üzerlik, halk kültüründe yalnızca dekoratif bir bitki olmanın ötesinde, nazardan, kötü enerjilerden ve uğursuzluklardan koruyucu bir görev üstlenmektedir. Kurutulan üzerlik tohumlarının yakılmasıyla kötü enerjilerin uzaklaştırıldığına inanılıyor. Ayrıca, yeni doğan bebeklerin bulunduğu odalardan evlere veya tarımsal ürünlerin saklandığı alanlara kadar çeşitli yerlerde üzerlik tütsüsü yakılması veya üzerlikten yapılan nazarlıkların asılması, geçmişten günümüze aktarılan gelenekler arasında yer alıyor. Bu da üzerlik bitkisinin yalnızca bir bitki olmaktan öte, toplumda derin bir inanç ve kültürel öneme sahip olduğunu ortaya koyuyor.
